Y Wefan Gwasanaethau

Gwasanaethau Cyfredol - Uwchradd

DIWRNOD BYD-EANG RHOI GWAED

(24 Mehefin  2013) 

gan Janice Ross


Addas ar gyfer yr Ysgol gyfan

Nod

Codi ymwybyddiaeth pobl o’r angen am wirfoddolwyr i roi gwaed, a thrwy hynny arbed bywydau pobl eraill.

Paratoad a deunyddiau 

Gwasanaeth

        

  1. Dangoswch y ddelwedd o Graeme Thomas, wedi ei llwytho i lawr oddi ar y Rhyngrwyd.

    Mae Graeme Thomas yn ddyn nodedig iawn. Un o Seland Newydd yw Graeme, ac mae wedi ymddeol erbyn hyn. Yn ystod ei fywyd, mae wedi achub bywyd miloedd o fabanod. Dyna i chi lawer o fabanod! Mae’n debyg y gallech chi fod yn meddwl, ‘Rhaid mai doctor oedd Graeme Thomas wrth ei waith, neu athro meddygaeth, neu hyd yn oed genhadwr, efallai.’ Fe fyddech chi’n anghywir. Dyn a fu’n gweithio mewn swyddfa trwy gydol ei yrfa yw Graeme.

    Yn 1968, fe atebodd hysbyseb yn ei bapur newydd lleol - hysbyseb a oedd yn holi am ddynion oedd â’r math o waed rhesws negatif i ddod i roi gwaed. Roedd ei waed ef o’r math hwnnw, ac fe aeth i roi gwaed. Mae wedi parhau i wneud hynny’n rheolaidd ers y diwrnod hwnnw, weithiau bob pythefnos. Erbyn 2010, roedd wedi rhoi gwaed 500 o weithiau. Oherwydd y math arbennig o waed sydd ganddo, maen nhw’n gallu defnyddio’r gwaed y mae’n ei roi i wneud chwistrelliadau anti-D immunoglobulin - chwistrelliadau sy’n cael eu rhoi i lawer o famau er mwyn rhwystro’u babanod ddioddef o’r afiechyd haemolitig HDN (haemolytic disease of the newborn). Heb y chwistrelliad hwn, fe fyddai llawer o fabanod yn datblygu anemia difrifol iawn ac yn marw. Dyna sut mae Graeme Thomas wedi arbed bywyd cymaint o fabanod.

    Mae’r peth syml hwn y mae Graeme yn ei wneud yn rheolaidd, felly, wedi cael effaith ardderchog ar gymaint o fywydau.
  2. Dangoswch y poteli dwr.

    Mae’r swm yma o hylif yn cynrychioli faint o waed sydd gennym yn ein corff - tua 5 litr. Mae gwaed yn angenrheidiol i ni allu byw. Mae’n cario ocsigen o’r ysgyfaint i bob rhan o’r corff, yn ogystal â maetholion, hormonau, ac yn cario cynhyrchion diwerth allan o’r corff. Mae’r galon yn pwmpio ein gwaed trwy rwydwaith o wythiennau a rhydwelïau ledled ein corff.

    Dangoswch trwy ofyn i’r myfyrwyr droi cledr eu llaw i fyny a tharo’n ysgafn ar yr arddwrn. Fe fydd y rhan fwyaf ohonom yn gallu gweld ein gwythiennau’n fwy amlwg wrth wneud hyn. Fe fydd nyrsys yn gwneud hyn yn aml pan fydd angen iddyn nhw roi nodwydd mewn gwythïen er mwyn cymryd sampl o waed.
  3. Dyma rai ffeithiau am waed.
    • Mae gwaed yn cynnwys celloedd, hylif a phlasma.
    • Yn y gwaed, mae tri gwahanol fath o gelloedd – celloedd coch, sy’n cario ocsigen oddi amgylch y corff, celloedd gwyn, sy’n ymladd haint, a phlatennau, sy’n helpu’r gwaed i geulo.
    • Y rhan hylifol o’r gwaed yw’r plasma.
    • Math o feinwe byw yw gwaed. Unwaith y mae rhywun wedi rhoi gwaed, rhaid i’r gwaed hwnnw gael ei storio mewn oergell arbennig wedyn.
    • Mae wyth gwahanol fath o grwpiau gwaed.
  1. Dyma rai ffeithiau am roi gwaed.
    • Trwy’r byd i gyd, mae tua 92 miliwn uned o waed yn cael eu casglu bob blwyddyn, gyda thua 50 y cant o’r rhain yn y gwledydd lle mae pobl yn cael cyflogau uchel.
    • Caiff yr unedau gwaed eu defnyddio i ategu gwahanol driniaethau, o lawdriniaethau cymhleth, gofal dwys wedi trawma, problemau beichiogrwydd ac anafiadau’n dilyn damweiniau, i afiechydon fel malaria, ac ati.
    • Rhoddwyr gwaed, sy’n gwneud hynny’n wirfoddol ac yn ddi-dâl, sy’n rhoi’r cyfan o’r gwaed, 100 y cant, a hynny mewn 62 o wledydd.
    • Fe ddylai’r gwaed sy’n cael ei roi gael ei sgrinio bob amser rhag afiechydon fel HIV, a hepatitis B a C.
    • Gall un uned o waed helpu sawl claf:
      - caiff celloedd coch eu rhoi i gleifion sy’n dioddef o afiechydon fel malaria ac anemia difrifol
      - caiff platennau eu rhoi er mwyn helpu’r gwaed i geulo ac atal gwaedu
      - caiff celloedd gwyn eu rhoi i’r rhai hynny sydd â heintiau wedi eu hachosi gan facteria neu heintiau ffwngaidd, ac i’r rhai hynny sy’n derbyn therapi yn erbyn canser a thriniaeth trawsblaniad mêr esgyrn.
    • Caiff y gwaed cyflawn ei ddefnyddio i drin trawma yn dilyn damwain neu lawdriniaeth lle mae’r claf wedi colli llawer o waed.
  1. Gall ein corff ddygymod a cholli hyd ar un rhan o dair o’r 5 sydd ynddo.

    Tynnwch werth 1.5 litr o’r poteli dwr i un ochr.

    Pe byddech chi wedi colli cymaint â hyn o waed, fe fyddai’n bosib i’r hylif a gollwyd o’r corff gael ei roi yn ôl trwy gyfrwng diferion dwr a halen (saline drip). Ac yna, dros yr wythnosau dilynol, fe fyddai eich corff eich hun yn atgynhyrchu celloedd coch newydd yn lle’r rhai a gollwyd.

    Ond, pe byddech chi’n colli mwy na hyn o waed, fe fyddai arnoch chi angen trallwysiad gwaed i roi’r gwaed yn ôl yn y corff yn gyflymach nag y byddai eich corff eich hun yn gallu ei gynhyrchu.
  2. Rhai ffeithiau am drallwysiad gwaed.
    • 1 uned o waed = 300 mililitr.
    • Mae’n cymryd 4 awr i’r corff gymryd uned o waed trwy gyfrwng trallwysiad.
    • Yn y flwyddyn 1628 y dangosodd William Harvey, meddyg blaenllaw, sut mae’r gwaed yn cael ei gylchredeg o gwmpas y corff.
    • Yn y flwyddyn 1818 y defnyddiwyd y trallwysiadau gwaed am y tro cyntaf, a hynny i famau mewn achosion o waedu difrifol ar ôl geni baban.
    • Yn y flwyddyn 1921, fe roddodd pob aelod o fudiad y Groes Goch Brydeinig, y British Red Cross, waed yn Ysbyty King’s College yn Llundain, a dyna ddechrau’r gwasanaeth gwirfoddol rhoi gwaed.
    • Sefydlwyd y banc gwaed cyntaf ym Mhrydain yn 1937 ac, yn 1986 a 1991 fe ddechreuwyd rhoi profion ar y gwaed ar gyfer HIV a hepatitis C.
  1. Dangoswch y delweddau o’r pum person arall, wedi eu llwytho i lawr oddi ar y wefan Give Blood a grybwyllwyd uchod.

    Yn ôl y lluniau, mae pob un o’r bobl hyn yn edrych yn eithaf iach, ond yr un ffactor sy’n gyffredin i bob un yw na fyddai’r un ohonyn nhw’n fyw heddiw oni bai am y rhoddion o waed.
    • Roedd Mike yn ffanatig yn y byd rasio ceir, a chafodd ddamwain ddifrifol. Yn ystod y llawdriniaethau a gafodd yn dilyn y ddamwain, fe gafodd swm cyfan gwaed ei gorff ei ail roi iddo bedair gwaith. Roedd rhaid iddo gael 33 uned o waed.
    • Mae ar Awele angen trallwysiad gwaed bob pedair wythnos i’w chadw’n fyw.
    • Mae gan Nisa anhwylder anghyffredin sy’n ymwneud â’r gwaed, sy’n golygu nad yw ei chorff yn gallu cynhyrchu  haemoglobin i wneud ei chelloedd coch ei hun. Mae hi’n dibynnu’n llwyr ar bobl sy’n rhoi gwaed er mwyn cadw’n fyw. Mae hi eisoes wedi cael 1300 uned o waed, ac mae hi angen trallwysiad bob tair wythnos.
    • Mae cyflwr anghyffredin prin ar Brooke lle mae mêr ei hesgyrn yn  ddiffygiol. Mae arni hi angen gwaed bob tair neu bedair wythnos i’w chadw’n fyw.
    • Roedd Luke mewn damwain car, ac fe ddioddefodd anafiadau mewnol difrifol. Fe gafodd 24 peint o waed wedi cael ei roi gan wirfoddolwyr.

Fel y gwelwch chi, mae’r gwaed sy’n cael ei roi yn cael ei ddefnyddio yn lle’r gwaed y mae unigolion wedi ei golli oherwydd damwain neu anaf, ac yn y broses o lawdriniaeth, yn ogystal ag wrth drin afiechydon sy’n peri i’r gwaed fod yn ddiffygiol mewn rhyw ffordd.

  1. Pwy sy’n gallu rhoi gwaed? Chi, os ydych chi dros 17 oed, ac yn gyffredinol iach, a’ch athrawon nes byddan nhw wedi cyrraedd oed ymddeol, Mae’n bosib i ddynion roi gwaed bob 12 wythnos, a merched bob 16 wythnos.

    Ar y deng mlwyddiant hwn o Ddiwrnod Rhoi Gwaed – fel ar unrhyw ddiwrnod arall – fe fydd pobl sydd o’r newydd am ddechrau rhoi gwaed yn cael eu croesawu mewn canolfannau trallwyso gwaed ledled y wlad. Rhowch waed, rhowch rodd o fywyd.

Amser i feddwl

Pwy a wyr, efallai y bydd rhai ohonoch chi sydd yma yn y gwasanaeth heddiw’n dod yn ystod eich oes i wneud yr un peth ag y gwnaeth Graeme Thomas, a rhoi gwaed fel mater o arferiad. Ac, fel mae Graeme yn dweud, ‘Wel, mae’n rhywbeth gwerth chweil i’w wneud, ac mae’n beth digon hawdd i’w wneud!’

(Nodwch: Mae gan awdur y gwasanaeth hwn le i fod yn ddiolchgar am y rhodd o fywyd y mae’r rhai sy’n rhoi gwaed, a’r rhai sy’n trallwyso’r gwaed wedyn hefyd, ac yn ei ddarparu i bobl fel chi a minnau. Fe gollodd hi lawer o waed yn ystod genedigaeth ei dwy ferch, ac fe fu’n rhaid iddi gael pum trallwysiad i gyd. Stori arall gyferbyniol yw honno am ffrind coleg yr awdur, a oedd yn gweithio fel cenhades yng Ngogledd Affrica tua’r un pryd. Fe ddatblygodd yr un math o broblem yn ei hachos hithau hefyd yn ystod genedigaeth ei baban. Ond oherwydd bod llai o arbenigedd meddygol yno, a dim modd cael trallwysiad gwaed, yn anffodus fe fu hi farw wrth iddi roi genedigaeth.)

Gweddi

Annwyl Dduw,
rydyn ni’n diolch i ti am y rhodd o fywyd.
Rydyn ni’n diolch i ti am sgiliau llawfeddygon, doctoriaid a nyrsys, ac am y triniaethau meddygol y maen nhw’n gallu eu rhoi sy’n gallu arbed bywyd llawer o bobl. 
Diolch am y gwirfoddolwyr sy’n rhoi gwaed yn rheolaidd ac yn ffyddlon er mwyn i eraill gael byw hefyd.

Emyn

Cerddoriaeth ychwanegol

Chwaraewch y gerddoriaeth fyfyriol rydych chi wedi ei dewis wrth i’r myfyrwyr fynd o’r gwasanaeth.

 


Gwasanaethau Uwchradd >>